حبیب ساهر
«اولکر» ... پدر شعر نو
شعر یکی از هنرهای سنتی با پیشینه تاریخی فراوان یکی از ارجمندترین هنرهای ایرانیان است . شعر که از دیرباز مقدس به حساب می آمد و نظم و قواعد خاصی می طلبید ، تحول و دگرگونی در آن امری محال و غیر قابل باور از دید سنت گرایان و متعصبان افراطی به حساب می آمد. حتی در دوران مشروطه که نظام سیاسی ایران در حال تغییر و دگرگونی بود، هیچکس دگرگونی شعر را نمی پذیرفت. در این میان عده ای از شاعران نظیر ملک الشعرای بهار، ایرج میرزا و ... بودند که سعی داشتند زبان شعر را به زبان عامیانه و کوچه و بازار و مفاهیم و محتوا را از عیش و طرب و شراب و سوسن و بلبل به سیاست و فقر و مشکلاتی که مردم با آنها دست به گریبانند تغییر دهند ، در حالی که هنوز ساختار شعر تغییری نکرده بود .عده ای از روشنفکران آشنا به زبان فرانسه خواستار انقلابی عظیم در ساختار شعر فارسی شدند. رهبری که آگاهانه سردمدار این انقلاب به حساب می آمد «تقی رفعت» بود هر چند نخستین شعر نو را ابوالقاسم لاهوتی یک دهه قبل از تقی رفعت سروده بود اما سرودن شعر نو لاهوتی افتخاری برای شعر مدرن ایران نیاورد چرا که فقط مفاهیم نو را بدون هیچ صور شعری و فلسفه ی خاص هنری به کار برده بود. بحث سر این نیست که یک نفر شعری بی وزن و قافیه سروده باشد چرا که شاید از بی علمی او از شعر و شاعری باشد. بحث سر آن است که مبدا شعر نو به عنوان زیباشناختی و یک سبک و ساختار نو در تاریخ ادبیات فارسی چه هنگامی بوده است .تحول و نو پردازی با تقی رفعت در دوران مشروطه تبریز آغاز شد اما او هم شاعری جوان بود و به دلیل خودکشی زودهنگام فرصت پرداختن و نظمی دقیق و عمیق بخشیدن به شعر نداشت. با این که از ابتدا نیمایوشیج را به عنوان پدر شعر نو شناخته ایم، در سال 1282 حبیب ساهر در [نزدیکی] میانه چشم به جهان گشود و در کودکی همراه خانواده به تبریز آمد . ساهر شاعر توانایی بود و از او آثاری به سه زبان ترکی، فارسی و فرانسوی منتشر شده است. ساهر مدت ها پیش از ظهور نیما شعر نو فارسی سرود و حتی شعرهایی از فرانسه نظیر شعرهای شارل بودلر را قبل از نیما به سپید ترجمه کرده است .بعد از 1320 ساهر در تبریز با چاپ کتاب های خود دست به تقویت و ترویج شعر و ادبیات ترکی می زند و کتاب های درسی را به زبان ترکی می نویسد اما در سال 1325 ساهر از تبریز به اردبیل تبعید می شود :
خانلیغین باخما دونو قیرمیزی دیر
او بویا، ائل اوبانین آل قانی دیر
او بیزیم وارلیغیمیزلا دؤیوشور
او بیزیم شئعریمیزین دوشمانی دیر
حبیب ساهر معروف به «اولکر» سبکی نو را جدا از نیما تجربه کرده بود اما چون در زمینه ی زبان ترکی فعالیت چشم گیری داشت او را پدر شعر نو ترکی می دانند، زیرا نخستین کسی بود که شعر نو ترکی سرود و شعرهای بزرگانی چون حافظ، گلستان سعدی، بهترین رباعی های خیام و حتی جزء آخر قرآن کریم را به شعر ترکی معاصر ترجمه کرده است. او اعتقادی به ویرایش شعر نداشت و بر این باور بود شعری که ابتدا سروده می شود پر قدرت است. بی شک او سهم به سزایی در شعر و ادبیات ایران دارد و حتی دانشجویان دوره های عالی ادبیات ترکیه و جمهوری آذربایجان درسی به نام ساهرشناسلیق را باید بگذرانند .
ساهر به معناي واقعي كلمه شاعري است ميهن پرست و مردم دوست و تعصبی دلسوز به زبان مادری خود داشته است:
آنا گول دور٬ بیر گون سولار
آنا دیلى شیرین اولار
بیزیم توركو شیرین دیل دیر
خوش صدالى٬ زنگین دیل دیر
دیل گونش دیر٬ ایشیق ساچار
آزادلیغا قاپى آچار
و شعر شکسته یا معروف به نیمایی او :
مهتاب چون درنگ کند نیمه های شب
آب روان ز دفتر اندوهناک خویش
خواند حکایتی
از بهر سایه ها
ساهر در زمان مناسبی شعرش را به میان نکشید. خلاقیت و تلاش مستمر همراه با هوشیاری های مداوم نیمایوشیج منجر به دگرگونی بنیادین در شعر شد و چون نیما بر سر عقیده ی خود ایستاد و پا فشاری کرد توانست کوشش های شاعران نوگرای پیش از خود را به سر انجام برساند اما بی شک حبیب ساهر تلاش به سزایی در ادبیات به ویژه ادبیات ترکی کرده است و لقب پدر شعر نو ترکی به راستی از آن اوست. حبیب ساهر سال ها در تبریز، اردبیل، قزوین و زنجان به تدریس پرداخته و کتاب های فراوانی از جمله شقایق و سایه ها (شعر نو فارسی ) و سحر ایشیقلانیر به جای گذاشته است. در سال 1364 در سن 82 سالگی ساهر را در حالی یافتند که از پنجره ی خانه اش حلق آویز شده بود و جسدش در کوچه رها بود و هزار افسوس به دلیل بی مهری های فراوان نام بزرگ او به لب ها ره نیافت . مهران شفیعی / زنجان