دیل
زنجان- ماهنامه بایرام شماره 44
زبانی که درایران امروزی از شرق خراسان برآمده و در مرکز، جنوب وغرب توسعه داده شده است، در اصل«دری»نام دارد. امّا چون اعراب، حاکمان ساسانی را که اهل پارس(استان فارس امروزی) بودند، «فارسی»یعنی اهل فارس میگفتند، زبانهای غیرعربی(مثل پهلوی و دری) را نیز که گرامر و ساختاری تحلیلی و تقریباًیکسان داشتند، زبان فارسی نامیدند. در حقیقت «فارسی»یعنی منسوب به سرزمین فارس و پارس نام یک قبیله کوچک بوده که در جنوب ایران حکومت تشکیل دادند که جدیداً به تقلید از اروپائیان به «هخامنشی»موسومشان میکنند. خیلی عجیب است، برخلاف صاحبان اصلی اینزبان در طُخارستان و ماوراءالنهر و بلخ و بامیان افغانستان و تاجیکستان که زبانشان را «دری»مینامند، نویسندگان و دیوانیان عرب و عربی خواندگان خراسان، این زبان را «فارسی»هم نامیدند. عربی خواندگانی مثل رودکی و فردوسی و ناصرخسرو و ... و اما چون در طول هزار سال اخیر، زبان دری جانشین زبانهای بومی مردمان شرق و مرکز ایران شد، همان اسم قدیمی پارسییا فارسی، بر روی زبان جدیدالورود «دری»باقی ماند.
زبان درییا همان زبانی که امروزه به فارسی موسومش کردهاند، از زبانهای مهم و گوناگونی تأثیر گرفته و عناصری از آنها را در خود وارد کرده است. دکتر معین در فرهنگ فارسی شش جلدی خود در این باره مینویسد:
«در زبان فارسی عناصر متعدد از زبانهای مختلف شرقی و غربی وارد شده از این قرار: سنسکریت، هندی، سغدی، ختنی، خوارزمی، فرانسوی، انگلیسی، آلمانی، روسی، ایتالیایی، اسپانیایی، اکدی، آشوری، بابلی، عبری قدیم، آرامی، سریانی، عربی، حبشی، چینی، ترکی، مغولی» (صفحه سی و هفت، فرهنگ فارسی ج1 دکترمحمدمعین، انتشارات امیرکبیر، تهران 1371، چاپ هشتم) و اینک با توجه به مقدمه ذکر شده، ادامه مطلب شماره 43 بایرام را که در مورد کلمات پر کاربرد ترکی در زبان دری بود، پی می گیریم:
14- آلاچیق: آلاچیق از کلمههای قدیمی است که در زبان ترکی وجود داشته و به زبان فارسی رفته و کاربرد تمام یافته است. دکتر معین مینویسد:
«آلاچیق [تر- آلاجو- آلاجق- آلاچق- آله چوق] 1- سراپرده و سایبان دو ستونی، نوعی ضمیمه که از جامه ستبر و ضخیم سازند2- کلبهای که به صورت خیمههای تاتار باشد»
15- آلاخون- والاخون: [تر. آلاخان= آلامان، بیخانمان] دکتر معین آن را ترکی یا مأخوذ از ترکی میداند مینویسد:
«از خانمان خود دور افتادن، بی سروسامان گردیدن، در بدرشدن»
16- آل تمغا: «آل» در زبان ترکی به معنی رنگ سرخ است، چنانکه «آلتون» یا «آلتین» در زبان ترکی همان طلا (قیزیل) میباشد. قیزیل نیز به معنی رنگ سرخ و قرمز است. «تمغا» نیز در ترکی همان «مهر» است. بنابراین آل تمغا یعنی مهر سرخ. دکتر معین مینویسد:
«آل تمغا= [آل طمغا= تر.مغ. مهر . مهر سرخ] مهر با مرکب سرخ که پادشاهان مغول بر فرمانها مینهادهاند. مهرسرخ.
در فرهنگ معین کلمه «آلتون» نیز به معنی زر، طلا و نامی از نامهای زنان و کنیزکان ترک آمده است. همینطور در همانجا «آلتون تمغا» به معنی منشور زرنشان معنی شده است.