لهجه تورکی تیکان تپه (تکاب افشار)

یازار:  ابوذر جعفری

ماهنامه بایرام- زنگان- شماره 44- اسفند 91

الف- مقدمه: تیکان تپه (تکاب افشار) نام سرزمینی است که امروزه به جنوبی‌ترین شهرستان استان آذربایجان غربی اطلاق می شود. این شهرستان با جمعیتی حدود نود هزار نفر از شمال با شهرستان هشترود (آذربایجان شرقی)، از شمال شرق با شهرستان ماهنشان(زنجان)، شرق و جنوب شرق با شهرستان بیجار(کردستان) و از غرب با شهرستان سائین قالا(آذربایجان غربی) همجوار می باشد. اکثر مردمان این شهرستان تورک زبان و شیعه مذهب بوده و از نسل تورکهای اوغوز شاخه افشار آن می باشند.(هیئت؛ سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی؛ 1380؛ ص331)

این شهرستان به داشتن فرشهای دست بافت نفیس، معادن سرشار از طلا، آثار طبیعی و تاریخی چون چملی گؤل (چمن متحرک)، کوه میان تهی زندان، بقعه ایوب انصار، غار باستانی کرفتو، تخت سلیمان، تخت بلقیس (بالقیز)، قلعه اربابی سردار و ... معروف می باشد.

جایگاه لهجه های تورکی تیکان تپه در تقسیم بندی های دکتر هیئت در کتاب «سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی» به صراحت ذكر نگردیده است؛(هیئت،همان،ص313) اما با توجه به تقسیم بندی های مذکور در یکی از دسته های «گویش جنوب شرقی: زنجان" و یا "گویش جنوبی: سائین قالا» قرار می گیرد. به نظر می رسد با توجه به بررسیهای صورت پذیرفته با دسته اول و گویش زنجان قرابت بیشتری دارد.

ب- ویژگیهای لهجه تیکان تپه: در این بخش عمدتاً به ویژگی‌هایی از لهجه تیکان تپه افشار اشاره می شود که خاص این لهجه بوده و از طرح برخی ویژگی‌های مشترک با سایر لهجه ها (وجه تمایز لهجه های ترکی با زبان معیار و ادبی ترکی) به علت جلوگیری از تطویل مطلب اجتناب می گردد:

در لهجه تیکان تپه تبدیل مصوت «اوْ» به «آ» در هجای اول برخی از کلمات دیده می شود: سوْیوق←ساووق؛ قوْوماق←قاوماق؛ قوْوزاماق←قاوزاماق؛ قوْوورماق←قاوورماق؛ توْيوق←تاووق؛ دوْوشان←داوشان؛ توْولاماق←تاولاماق

در لهجه تیکان تپه تمایل بسیار زیادی به گرد کردن (دوداقلاندیرماق) مصوتهای خطی (دوز) در برخی از کلمات دیده می شود(طالب دوغان؛ لهجه تیکان تپه؛ 2012): اِئو←اؤو؛ دَوَه←دؤوَه؛ یاواشجا←یؤواشجا؛ دِئیل←دؤو

در این قاعده گاهی تبدیل به «آو» نیز صورت می پذیرد: یاخین←یاوخون (در این کلمه تبدیل «ی» در هجای دوم به «و» بر اساس هماهنگی اصوات صورت پذیرفته است.)

در لهجه تیکان تپه تبدیل مصوت «آ» به «اِ» و «اَ» در هجای اول به خصوص در افعال و کلماتی که با صامت «ق» شروع می شوند، وجود دارد: قاییتماق←قِییتمک؛ قایتارماق←قِیتَرمک؛ قاییرماق←قِییرمک؛ قارغا←قَرغه؛ قارغیش←قَرغیش؛ قارا←قَره؛ قاری←قَری؛ قارانلیق←قَرنقولوق؛ تازا←تَزه؛ قاناد← قَنَت

در لهجه تیکان تپه در برخی از کلمات تبدیل مصوت «اوُ» به «ای» (I) در کنار صامتهای لبی (و-ب) دیده می شود(طالب دوغان؛همان): بو←بی؛ وور←ویر؛ بوراخ←بیراخ؛ بورون←بیرین؛ بوغ←بییيغ(Bıyığ)

تبدیل برخی از صامت‌ها به یکدیگر در لهجه تیکان تپه در برخی از کلمات وجود دارد (طالب دوغان؛ همان): (و←ی: اؤودَن←اؤیدَن)؛ (چ←ش: آچدیق←آشدیخ)؛ (ن←نق: یاناق←یانقاخ)؛ (نل←نن: جاوانلار←جاواننار، قوربانلیق←قورباننیخ)؛ (تل←تد: چاپیتلار←چاپیدلار، کتلی←کتدی)؛ (رل←رر: حاضیرلا←حاضیررا)؛ (رل←لل: دئیرلر←دئیللر، بویارلار←بویاللار)

تبدیل مصوت «اِ» به «ای» در هجای اول برخی از افعال در لهجه تیکان تپه وجود دارد: دئمک←دیمک؛ یئمک←ییمک؛ گئتمک←گیتمک

در لهجه تیکان تپه بر خلاف اغلب لهجه های ترکی رایج در ایران مصدرسازی در فعلهای با مصوت ظریف (اینجه) مطابق با زبان معیار و ادبی است: چئکمک، وئرمک، ازمک، گلمک و ...

به تبعیت از همین مساله تمامی این فعلها هنگام صرف در وجه مضارع التزامی نیز کاملا مطابق زبان معیار می باشند: گَلَک، ائشیدک، چئکک و ...

یکی از ویژگی‌های اساسی لهجه تیکان تپه که آن را به لهجه زنگان بسیار نزدیک می کند، صرف فعل در دوم شخص مفرد و جمع در زمان‌های مضارع ساده و التزامی، آینده و ماضی نقلی می‌باشد. در تمامی این صرف‌ها صامت «س» در پسوندها دوم شخص مفرد حذف می‌شود و در دوم شخص جمع تبدیل پسوندها به دو حالت « اَز» و «اِیز» صورت می پذیرد: گئدیرسن←گیدیرن؛ گئتمیش‌سن←گیتمیشن؛ گئدرسن←گیدرن؛ گئتسن←گیدن؛ گئده جکسن← گیده‌جه‌ین؛ گئدیرسیز←گیدیرَز؛ گئتمیشسینیز←گیتمیشَز؛ گئدرسینیز←گیدرِیز؛ گئده‌جک سینیز←گیده‌جه‌یز

ضمایر اشاره در لهجه تیکان تپه هم از لحاظ تلفظ و هم از لحاظ مفهومی دارای قدری تفاوت با سایر لهجه‌ها و زبان معیار است. در این لهجه ضمیر اشاره «بو» به دو صورت «بی»(bı) و «آبی»(abı) و ضمیر اشاره «اوْ»  علاوه بر خودش به صورت «آوو»(avu) نیز استفاده می‌شود. از لحاظ مفهومی «آبی» و «آوو» به اسامی شی و اشخاص معرفه و «بی» و «اوْ» به اسامی نکره اشاره دارد. به همین صورت این مساله به سایر ضمایر اشاره نیز تعمیم می یابد: (بیرا- آبیرا)(bıra-abıra) و (اوْرا-آوورا)(ora-avura)

به برخی از لغتهای متداول در این لهجه که گاهی دارای مشابهت با سایر لهجه ها نیز می باشد اشاره می شود:

باشماخ: در برخی از لهجه‌ها به صورت «آیاق قابی» به کار می‌رود. در کلماتی مانند این لهجه تيكان تپه مشابهت‌هایی با لغات قبچاقی تبریز دارد. (ع.م.بیانی؛ بایرام؛شماره 43) در برخی از روستاهای تیکان تپه به صورت «اَیَق قابی» نیز استفاده می‌شود.

نَمَه: در برخی از لهجه ها به صورت «نه» و «نمنه» به کار می رود. در لغاتی این چنینی مشابه لهجه زنگان است.

ماو (ماوكا): نوعي غذای آبکی که تا حدودی شبیه کله جوش است و از غذاهای خاص منطقه افشار محسوب می شود.

قَرینچَه: در اکثر لهجه های ترکی آذربایجانی به صورت «قاریشقا» به کار می رود. در زبان ترکی استانبولی به صورت «کارینجا» تلفظ می‌گردد.

چینجیک(Çincik): در اکثر لهجه‌ها به صورت «توخوم» به کار می رود. در ترکی استانبولی به صورت «چکیردک» استفاده می شود. در این لغت و لغت قبلی و برخی لغات دیگر مشابهت هایی با ترکی استانبولی دیده می شود.

ایستیخ(İstıx): این لغت در لهجه تیکان تپه به همراه لغت «ایستی» (رایج در سایر لهجه های ترکی آذربایجانی) به کار می‌رود. اصل لغت «ایستیق» می باشد که در واقع با اضافه کردن پسوند «ق» به «ایستی» به وجود آمده است. (به مانند یاستی-یاستیق)

پَه‌پولوک(Pəpülük): در سایر لهجه‌ها به صورت کَپَنَک و کله‌بک استفاده می شود.

پوله‌جک(Püləcək): در سایر لهجه‌ها به صورت قوووق، قوولوق و پوفلک به کار می‌رود.

و برخی لغات دیگر به مانند: قیلیچ قَنَت: قارانقوش؛ خوررایی(xoorrayı): بیهوده؛ تنانت(Tənanət): نئجه کی، فقط، آمما؛ کورا میلچک(Koramilçək): میغ میغا؛

ج-نتیجه گیری: یکی از ویژگی‌های عمده لهجه تیکان تپه رعایت قانون هماهنگی اصوات (سس قورولوشو) در اکثر کلمات و تصریف افعال و... است و کمتر موارد نقض آن را در کلمات غیر دخیل مشاهده می‌کنیم. در این لهجه صامت‌هایی چون «ج»، «ق»، «چ»، «گ»، «ک»، «ر» و سایر صامت‌ها با تلفظ اصلی خود ادا می‌شوند. این لهجه در مجموع با لهجه زنگان قرابت بیشتری دارد و به عنوان یکی از لهجه‌های زیر مجموعه تورکی افشار اوغوزی عناصری از تورکی قبچاقی و تورکی آناتولی را نیز در خود دارد.

 د- منابع:

-جواد هیئت- سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی- نشر پیکان-1380

-طالب دوغان- لهجه تیکان تپه- مدرن تورکلوک آراشدیرما درگیسی شماره 1-جلد 9- دانشگاه آنکارا-2012

-ع.م.بیانی- مقایسه تورکی زنگان با تورکی تبریز- بایرام- شماره43