متافیزیک زبان و خاطره جمعی 

         زنگانلی علی محمد بیانی

1 - «اگر فائوست صورت ازلی فرهنگ آلمان است؛ اگر پرومته صورت ازلی فرهنگ غرب است»1 پس صورت ازلی فرهنگ ما چه می تواند، باشد؟ در پاسخ این سخن می توان گفت که خود زبان ترکی، صورت ازلی فرهنگ ترکان است. شاید این مقایسه کمی غریب به نظرآید، اما تمام آن چیزهایی را که یک آلمانی و یک فرنگی از صورازلی مزبور درمی یابد؛ یک ترک آن را از زبان مادری خود درمی یابد؛ چون زبان ترکی آیینه تمام نمای فرهنگ باستانی ترکان است. زبان ترکی گویا همان رشته نامرئی است که ما را با تاریخ و ازلیات مقدس اجدادمان پیوند می دهد. این تاریخ و ازلیات مقدس همان دنیایی است که یوسف خاص حاجب، مولانا احمد یسوی، محمود کاشغری، شیخ اشراق سهروردی، شیخ محمود شبستری، سید عمادالدین نسیمی شیروانی، مولانا محمد فضولی و... و بالاخره محمد حسین شهریار در ناکجا آبادنامه های خود برای ما ترسیم کرده اند. این دنیای پر رمز و راز را در خشتینه های گنبد سحرآمیز سلطانیه و قلعه ارک تبریز، در رگ تیشه های معبد داش کسن، در گنبد و مناره های الله - الله مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی و در تمامی آلاچیق های مقدس مساجد عهد سلجوقی و محرابهای آن به کرات به تماشا نشسته ایم. 

اگر چشم تیزبینی تمامی این یادمان ها را اعم از خود زبان ترکی( و داستانهای بر آمده از آن مثل دده قورقود، اسلی و کرم ) معماری، موسیقی، فولکلور و ... را عمیقا بررسی کند؛ به یک خاطره ازلی و جمعی برخورد خواهد کرد که تجلی گاه تمام قد این قوم می باشد. عجیب است، وقتی قطعات موسیقی آشیقی را از منظر موسیقی پژوهی و اسطوره شناسی بررسی می کنیم  با یک دنیای مرموزی مواجه می شویم که با مفاهیم مکانی زمانی، قابل توضیح نخواهد بود. مثلا هرقطعه ی شناسنامه داری که توسط آشیق نواخته می شود، یک سمفونی است، بدون آن که دانسته شود، در چه زمانی از تاریخ، چه کسی و با کدام ساختار عاطفی - علمی آن را ساخته است.

2 - بومی بودن زبان ترکی درآسیا  می تواند؛ برای مردم شناسان، زبانشناسان واسطوره پژوهان، غنیمتی باشد تا یک آسیای قدیمی و پررمز و راز را درکنارسایرفرهنگهای آسیایی تحلیل نمایند.

 دانشمندان بسی تأکیدها داشته اند که نمی توان مرزی   میان زبان و اندیشه قائل شد. به نظر ایشان، زبان همان اندیشه است که در ذهن و مغز هرانسان زندگی می کند. برخلاف عوام که زبان را با واژه برابر می دانند، زبان امری نرم افزاری است که نمود آوایی و سخت افزاری آن به شکل گفتگو بروز می کند.« به عبارت دیگر، زبان در ذهن و مغز فرد هم از لحاظ نرم افزاری یا چگونگی اندیشیدن و تواناییها و فرایند های ذهنی و هم ازلحاظ سخت افزاری یا تفاوت در ریزساختار مغز نقش و تاثیر اساسی دارد»2

 درست است که واژه های زبانی یک ملّت، نشان از یک خاطره جمعی در تاریخ آن ملّت دارد؛ امّا این کد واژه ها فقط نمادهایی هستند از یک معنای عمیق که بعید نیست در زمانی اسطوره ای و ازلی اتفاق افتاده باشد. شاید به همین خاطراست که زبانشناسان و عصب شناسان توصیه می کنند؛ برای درست اندیشیدن و پی بردن به سیستم حاکم برذهن و اندیشه انسان، باید دستور زبان را به نیکی برهمگان آموخت؛ تا فرزند انسان بدینوسیله، منظم اندیشی و منظم گویی را فرا بگیرد. « بی دلیل نبوده است که فلسفه بخش اعظم پیشرفتهای خود رادر یونان از مداقه در زبان ودستور نویسی گرفته است. دیونوسیوس تراکس یونانی با فن دستور خود بسیاری از پریشانگویی های سوفسطاییان، رواقیون ، اسکندرانی ها و نوافلاطونیان را نظم بخشید»3

«انسان در قالب زبان تفکر می کند و وقتی دستور بداند، بهتر می تواند فکر کند. لذا آگاهی از قواعد زبان برهر کس فرض است»4 مسلما یکی ازعلل زبان پریشی و گرامر پریشی ترک زبانان این سرزمین، در صحبت کردن به ترکی و همچنین به فارسی درست به همین نکته برگردد که آنها هرگز دستور زبان مادری خود را نمی خوانند. عدم کشف نظام زبان و بی معرفتی نسبت به آن، باعث می شود که آدمی در هنگام سخن گفتن، با گرامری پریشان و گفتاری الکن ادای مقصود بنمایند.

 جالبتراینکه، عوام، ریشه این ناتوانایی را نه در جهالت نسبت به گرامر زبان مادری خود، بلکه با تحلیلی سطحی و غیرعلمی، در لهجه داشتن خود می جویند. عدم تحصیل به زبان مادری و یادگیری نحو و گرامر آن، نه تنها شیرازه ذهنی شهروندان را در یادگیری زبان دوّم ازهم می پاشد؛ بلکه باعث فروریزی حوزه های استحفاظی و نحو و گرامرهردو زبان (اوّل و دوّم ) هم می شود. درخوش بینانه ترین حالت، استفاده کننده از زبان دوّم « غالباً به هنگام استفاده از زبان دوّم الگوهای زبان مادریش ظاهر می شود و وی زبان دوم را با طرحی از زبان مادری ارائه می دهد»5

 « زیگموند فروید» که روانشناسی را در سطح رویای فردی مطالعه می کرد، هرانسانی را دنیایی ناشناخته می دانست که دارای ضمایری است. یکی از بحث انگیزترین مسائل فروید، همین ضمیر ناخودآگاه بود که اگر چه مورد نقادی های فراوان قرار گرفته است، ولی همچنان بر محافل علمی روانشناسی حاکمیت بلامنازع دارد. امّا جالبترازآن نظریات «کارل گوستاو یونگ» پدر و واضع روانشناسی اعماق ورویاهای جمعی می باشد. یونگ با ارائه نظریه رؤیای جمعی و ناخودآگاه جمعی سمت و سوی تازه ای به اسطوره پژوهی داد. « ریکور» دیگر صاحب نظر درحوزه روانشناسی جمعی هم، اساطیررا به عنوان « تخیّل اجتماعی » می داند.6

 یونگ معتقد است؛ رؤیای جمعی یا به قولی دیگر خاطره جمعی پدید آورنده سیستم فکری و نظام اندیشه ای یک ملّت می باشد. درکنار این مساله، موضوع  زبان، اهمیّتی خاص پیدا می کند. اهمیتی که بسی فراترازامراسطوره پژوهی است. از آنجایی که نمادهای اساطیری و رموز نهفته در یک داستان ازلی، نمی تواند بدون متغیّرها و کد واژه های زبانی به وجود آید؛ لازم است که متافیزیک حاکم بر زبان نیز مورد مدّاقه و تحلیل قرار گیرد.

« میرچا الیاده» اسطوره پژوه بزرگ قرن بیستم در تعریف اسطوره، معتقد است که از نظر اسطوره باوران؛ اساطیر داستانهایی واقعی در زمانی ازلی و مقدس هستند. ازاین منظر می توان گفت؛ واژه های زبانی مشترک بین یک ملّت که روزانه دهها باراز ذهن ایشان در گفتارشان جاری می شود، همان نمادهای ازلی هستند که در دورانی مقدّس از یک خاطره یا رؤیایی مقدّس خلق شده اند. این نمادهای ازلی، حاصل یک خاطره مشترک بین اهالی زبان اند که درادبیات، فولکلور، حماسه، تاریخ، موسیقی، کنایات و ایهامات زبانی آن ملّت جاری می باشد. « داریوش شایگان» هم در« بت های ذهنی و خاطره ازلی» در مورد میت[ اسطوره] و ارتباط آن با کلام ( زبان) به نقل ازاسطوره پژوهان مشهور می نویسد:

« مطالبی که از تعریف نسبتاً مفصل محقق ایتالیایی (پتازونی) به دست می آید اینست که میت، تاریخ مقدّس و واقعی جهان است و سرآغازهستی عالم و فعالیتهای انسانی است. پتازونی به دو مطلب دیگر نیز اشاره می کند؛ یکی ارتباط میت و آئین است و دیگری نیروی خلاق و اسرار آمیز کلام است که از مفهوم کلمه « فا- توم» لاتین به معنی سرنوشت و تقدیر برمی آید»7

بنابراین موضوع زبان که نام دیگری ازاندیشه می باشد، نه تنها از منظرعلم زبانشناسی، روانشناسی و عصب شناسی، دارای اهمیت خاص می باشد، بلکه ازنگاه پژوهشگران فرهنگ و اساطیر و باورهای کلاسیک ملل هم دارای جایگاه موثری می باشد.

ذهن شناسان و علمای تعلیم و تربیت هم یادگیری گرامر زبان مادری را زیر بنای ساخت ذهن و سنگ اوّل آموزش و یادگیری کودکان می دانند. آنها معتقدند؛ هرانسانی در زبان دوّم به اندازه زبان اوّل خود، رشد ذهنی و مهارت زبانی خواهد داشت. این مطلب شبیه همان سخن معروف فروید است که گفته بود؛ شخصیت آدمی همانست که تا پنج سالگی شکل گرفته است.( سخنان فوق، زنگ خطری بر جهانیان خصوصاً بر ماست که در پی تک زبانه بار آوردن اطفال خود هستیم).

آزاداندیشان حوزه تعلیم و تربیت که به نوعی متاثر از تفکرات« ژان ژاک روسو» هستند؛ با تبلیغ چند زبانگی آن را در دوران ماشینیزم، راه چاره ای بر آزادی ذهن انسان می دانند. جلوگیری از تک بعدی شدن اندیشه بشری، آرمانی است که اندیشمندان یکی از معابرآن را « چند زبانگی» می دانند.

چنانکه گفته آمد؛ زبان چیزی غیراز اندیشه نیست؛ بنابراین به رسمیت شناختن چند زبانگی، علاوه بر محترم داشتن فرهنگ که زبان از آن بر آمده، به رسمیت شناختن چنداندیشگی هم محسوب می شود. مغز یک انسان چند زبانه از نظر فیزیولوژیکی هم قابل توجه خواهد بود. چرا که چنین سیستمی با داشتن خزانه لغات فراوان و  حفظ ساختار نحوی متفاوت دو زبان درخود، فعالیّتی به مراتب پویاتر و شادابتراز یک مغز تک زبانه خواهد داشت. من در این چند بند مطلب، هرگز به دنبال ارائه نظریه ای زبانشناسانه و یا فرضیه ای در مورد زبان نبودم. بلکه منظورنظر من افتتاح باب بود، در مورد اینکه، « زبان ها مهم اند». خصوصاً آن زبان، زبان مادری یک جمع باشد؛ بدون در نظر گرفتن کمیّت و کیفیت آن جمع.

 سخنان اندیشمندانه « کیوپیت» در مورد اینکه ما ازبازگشت به زبان ناگزیریم؛ خواندنی است:

« مردم تا حدودی قبول دارند که زبان واقعیت را می آفریند. آنها می دانند که نویسندگان می آفرینند. می دانند که گفتن« انجام شد» ممکن است قراردادی بیافریند و گفتن« من تو را به عقد خود درمی آورم» ممکن است، ازدواجی بیافریند... می دانند برای افزایش دانش و قدرت خود درهر زمینه ای باید، گنجینه لغات خود را افزایش دهید. فصاحت قدرت است. گنجینه لغات شما، جهان شما را برایتان شکل می دهد و باعث می شود که برآن تسلّط یابید... بر عکس، مرزهای زبان شما، مرزهای جهان شماست. همه این ها را مردم به خوبی می دانند. ما نکته دیگری هم براینها می افزاییم. پایان رؤیای فلاسفه، که ذهن آدمی می تواند مرزهای زبان و تاریخ را یکسره پشت سر نهد و به دانش مطلقاً انتزاعی دست یابد، واقعه عظیمی است. این امردر تفکّر مذهبی، به این معنی است که تلاش برای فراتر رفتن ازاسطوره ها و نمادهایمان را کنار بگذاریم و به زبان بازگردیم».8

 بازگشت به زبان، در حقیقت یک نماد خوانی آگاهانه و افتتاح اسرار فکری یک ملّت تلقی می گردد. اسراری که به وسیله نمادهای زبانی، از یک رؤیا و خواب دسته جمعی در بدو تاریخ و در یک زمان مقدّس ازلی خبر می دهد. این رؤیای دسته جمعی که اساطیرمی نامندش، همان خاطره قومی مشترک است که نیاکان و اجداد یک ملّت در بیداری تجربه کرده اند. برای خوانش و تفسیرآن رؤیاها، ناگزیر ازخوانش و پردازش زبانی هستیم. تمامی این رؤیاهای جمعی در قشرعمیقتری در روان آدمی نهفته است که یونگ به آن ناخودآگاه جمعی می گوید.« ناخود آگاه جمعی مخزن بقایای تجارب نیاکان است و گنجینه ایست مملو از رسوباتی که از زمان آغاز، حکایت می کند و در کنه خود، صورت« پیش ساخته ی » نظام کیهان را داراست. بقایای دیرینه ای که دراین مخزن رسوب کرده اند؛ شامل کلیه خصایص موروثی، غرایز، خواست ها و خواهشهای درونی هستند و همه این عناصر نا متجانس، به طور متناقص و درهم و برهمدر توده این ناخود آگاه نهفته اند».9

قیصرامین پور با زبانی ساده، این مساله را چنین می نگارد:

« همان طورکه خواب انسان ها باهم فرق می کند؛ خواب ملّتها هم باهم فرق دارد. هر قومی، اسطوره خاصّ خود را می سازد که رنگ و بوی آرزوها وآرمانهای آن قوم را دارد. امّا با وجود این، شباهتهایی باهم دارند. انگارهمه انسانها به یک زبان  خواب می بینند؛ امّا زبان آنها، زبان رمزی و نمادین است. هم چنانکه خوابها تعبیر می شوند؛ اسطوره ها نیز تفسیر می شوند»

 با تفسیراساطیر به روح نهفته در درون آن، می توان پی برد. روحی که حاصل یک تجربه در بدو تاریخ است. همانی که اسطوره پژوهان، تخیّل اجتماعی اش می  نامند. به نظرمی رسد، از طریق بازشناسایی واژگان یک زبان، به اساطیر داستانی و همچنین به اساطیر فکری یک قوم می توان رسید. کشف وتحلیل اساطیر و تفسیر رؤیای جمعی یک قوم، درحقیقت، کشف متافیزیک یک زبان تلقی می گردد. دراین تعریف؛ نمادها و نشانه هایی که ما را به اصل ارجاع می دهند؛ همان کدواژه های زبانی اند که با رهگیری آنها به اساطیر می رسیم. به عبارتی دیگر، با نمادخوانی زبانی، متافیزیک زبان، رونمایی و بازخوانی می شود. این متافیزیک، چیزی غیراز اساطیر نهفته دراعماق تاریخی یک زبان، نمی تواند باشد.

منابع:

1 - بت های ذهنی و خاطره ازلی، داریوش شایگان، انتشارات امیر کبیر، تهران، چاپ پنجم، 1381،ص 201

2 -  زبان شناسی و آسیب شناسی زبان، رضا نیلی پور، انتشارات هرمس، تهران چاپ اول، 1380 ،ص 90

3 – ماهنامه بایرام،( مقاله ی زبان و جهانی کردن آن) عرفان افشارلی،آبان و آذر 1386، زنجان، شماره 6 و 7 ص4

4- دکترتقی وحیدیان کامیار، به نقل ازفصلنامه فرهنگ زنجان، فریده وجدانی، شماره 26 -25، ص140

5- همان ص3-132

6- اسطوره، لارنس کوپ، ترجمه محمد دهقانی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1384، ص 100

    7 - بت های ذهنی و خاطره ازلی، ص106

    8 - اسطوره، لارنس کوپ، ص95

    9 – بت های ذهنی و خاطره ازلی ص 207